મીઠ્ઠી

મીઠ્ઠી મારી દેશી ગોળનું દબડું

જ્યાં અડે ત્યાં ચોંટી પડતું
પ્રવાહ ભેળું પલળતું

મીઠ્ઠીની વાતો, પ્હાડ ને ખીણ
કાં તો ઉછળતો દરિયો ને ફીણ
ચઢવું,પડવું કે ડૂબતા રહેવું
કે પૂનમ જેવું હસવું

૪/૬/16

વાર્તા રે વાર્તા

આ વાત નથી બહુ જુની કે નથી ખાસ નવી.એક છોકરી હતી. તેને એમ કે જીવન ટકાવવા આજીવિકા જોઈએ અને આજીવિકા મેળવવા નોકરી.અને નોકરી માટે ચોક્કસ રીતનું ભણવું પડે. એટલે એ તો ભણી છપાયેલી રીતો મુજબનું.અને એમ કરતાં કરતાં એક દિવસ એ તો શિક્ષક બનવાનું ભણવા ગઈ. ત્યાં એક પાઠ તે એ ભણી કે શિક્ષકને વાર્તા કહેતાં આવડવું જોઈએ. હવે આપણી વાર્તાની આ છોકરીને તો વાર્તા કે’તા આવડે જ નહીં. એટલે એણે તો શીખવું શરુ કર્યું. પછી એને શિક્ષકની નોકરી મળી. ત્યાં એણે વિદ્યાર્થીઓને વાર્તા કહેવાનું શરુ કર્યું.

આપની વાર્તાની છોકરીને તો ખબર ખબર પડી ગઈ. હજી એને વાર્તા કહેતાં આવડતું નહોતું. વાર્તાઓ મોઢે કરીને કહે એમાં શું ભલીવાર આવે? છોકરાં કંટાળે પણ બેન ને કહે કઈ રીતે? જો કે બેનને પોતાને ખબર પડતી હતી કે છોકરાં કંટાળે છે. પણ તે ય શું કરે? કશું પણ આવડી જાય એ માટેની દવા હોત તો એ દવા ગમે તેટલી ગળી હોત તો પણ એ પી જાત. પણ એમ કઈ આવી દવાઓ બઝારમાં થોડી મળે! આપણી વાર્તાની આ છોકરી કે જે હવે બેન બની ગઈ હતી તે જો કે ધીરજવાળી હતી.

એમ કરતાં કરતાં એને વાર્તા બનાવવાનું આવડવા લાગ્યું.બેન પાછી શિક્ષક એટલે એને મનમાં થાય કે છોકરાં કૈક ભણવાનું શીખે એવું બધું ય વાર્તામાં ભેળવી દેવું. એટલે એની વાર્તાઓમાં ગણિત ને ભૂગોળ ને લોકજીવન ને શબ્દાર્થ ને એવું બધું ચોખ્ખે ચોખ્ખું આવે. એવું આવે એટલે છોકરાં વધારે કંટાળે. પણ, બેનને કે કોણ ? બેનને પોતાને ખબર પડતી હતી કે છોકરાં કંટાળે છે. પણ તે ય કરે શું? કશું પણ આવડી જાય એ માટેની દવા હોત તો એ દવા ગમે તેટલી ગળી હોત તો પણ એ પી જાત. પણ એમ કઈ આવી દવાઓ બઝારમાં થોડી મળે!

એમ કરતાં કરતાં આપની વાર્તાની છોકરી જે બેન બની ગઈ હતી તે હવે છોકરાઓની દોસ્ત બની ગઈ.  બસ પછી તો જોવું જ શું ! છોકરાં મોફાટ થઇ ગયાં ને મોઢે જ સુણાવી દેવા માંડ્યા : વાર્તા એટલે વાર્તા. એમાં ગણિત-ફણીત ક ગુસેડો! પણ દોસ્ત પાછી શિક્ષક તો ખરી જ . એના ચિત્તમાં તો વિષયોની દોડાદોડ રમે. કેટલીક વાર તો વાર્તાની એક લીટી બોલાય ને છોકરાં દોસ્તને ‘ચુપ’ કહી દે! પણ આપણી વાર્તાની બેનમાંથી દોસ્ત બનેલી છોકરી કરે ય શું કરે? કશું પણ આવડી જાય એ માટેની દવા હોત તો એ દવા ગમે તેટલી ગળી હોત તો પણ એ પી જાત. પણ એમ કઈ આવી દવાઓ બઝારમાં થોડી મળે! આપણી વાર્તાની બેનમાંથી દોસ્ત બનેલી છોકરી જો કે ધીરજવાળી હતી.

એ તો વાર્તા કહેતી રહી. જેવી આવડે એવી. અને છોકરાં જે શીખવાડે એમાંથી શીખતી ગઈ. એમ કરતાં કરતાં હવે એને ભણવાનું ભેળવેલી વાર્તાઓ કહેતાં આવડવા માંડ્યું.

એમ કરતાં કરતાં એક દિવસ આપણી વાર્તાની બેનમાંથી દોસ્ત બનેલી છોકરી મમ્મી બની ગઈ. અને એને વાર્તા કહેતાં આવડી ગયું.

Round the year

Last year was crucial for me and Eva.

 We have changed her medium of instruction and the school. Children are very flexible and adaptive to new environment so Eva started her new term with joy and talking about new friends. But that joy has faded away as soon as her syllabus has started. At her school, teaching means answering the questions in given manner and that too in written form. Eva has been used to this method. So, it is not surprising or new to her. But, she was struggling due to the change in medium of instruction. She cannot write or copy at the expected speed.  So at each page, she had a red big question mark and a note: finish it.

I did not insist her to finish it and asked her teacher that she may not come up with finished homework. Eva was so fearful to writing and reading that every time she asked me to read and go to any childish extent so I allow her copying. I read for her. Her favorite story in her Language textbook, I have read may be for a hundred times. She remembered the whole story by heart even though she was not ready to read. Certainly, she did not want to be ‘failed’. 

It was not all smooth for me. I got impatient and sometime wanted Eva to read and write. But that ‘tantrum’ never lasted for long and I managed to reach to her.

Eva would sit into my lap when I read and then she started inquiring, which line have we reached? She would peep up into the text or book in my hand and find that line by herself. That was just perfect for me. She IS reading.

For writing, I would speak the answer and she would write. That was the most agitating part for Eva as she wanted to copy. She kept arguing : it takes much time. And every time we would talk about ‘what does it mean to study?’ And for those who find the topic of our argument a bit ‘upper age’ type, I can only say that you haven’t heard her arguing.

She scored zeroes and two/ three in her first unit test.  I asked her teacher that I do not mind her score and as a teacher I know that she is learning and that is enough for me.

But, her teacher was a problem, very much affecting Eva’s self concept.

Eva likes to mingle with people and she is still free of social customary taboo. This line is very important as I have observed that ‘bright’ students or children from upper middle class families are not ‘free’ in making friends and playing certain games. Some parents in my neighborhood have stopped their children to play with Eva as she is always playing and not scoring good marks.  Even some of my family members found it odd that Eva laughs much ! Well, at school, something bad has kept on occurring with her which I could not manage.  Her class teacher would not ‘include’ her into activities like drawing or dancing. Slowly, Eva started behaving out casted. Her esteem was already low and it was badly hurt. And still, Eva loved her school. The very name of her school used to bring twinkles into her eyes. How innocent !

At home, she would play ‘teacher teacher’.  At a time she would play teacher, other time my mom would. And in either role, the most important thing was to insist loudly that Eva is a bright girl, she finishes her writing in time, she answers all the question and so on. We kept playing this. I knew what we were doing. Eva would repeat all the lines her teacher would have spoken in the class explaining a topic! I and my mom used to get surprised at her memory. Interestingly, she was not understanding a bit of those lines. I realized more deeply the role of memory and how a child understands things. This insight helped me a lot as a teacher also.

She gradually acquired reading and writing skills in their definitive terms, yet not at the expected level of her age, but I am not in any hurry, I want her to acquire the process of learning skills.

This year, she is in standard five, with a new teacher. A teacher who said in the very first period that in our class there will not be only studying, there will be play and fun. Amitbhai, a young teacher, shares his childhood stories with her students. There is a sort of belongingness in his attitude. And it brought all the joy back to Eva during her schooling time. He also teaches in question-answer and lecturing way, but Eva is picking up as the classroom environment is not studiously heavy.  Even though his teaching methods are not quite right, still he is able to direct Eva into participating in learning processes; because he loves the children.

As a teacher, this is very important lesson for me.  I have experienced the effect of a teacher on a child’s life. 

challenging situation

April 2012 : Eva saw a camouflage and she expressed fear. It would be untrue if I say that I do not fear it, but I can handle my fear of it.  For Eva, I started with curious question with all sort of exclamation tone in my voice : how red is its throat! And how different is its eyes ! n its tail, n how well it balances with legs! It took her just three efforts from my side and for the fourth time she was running behind it with camera and it seems that the camou was expressing shy to camera!

She started weaving stories about it  :look, it is my friend. So friendly it is to me that whatever I say to it, it only moves its head in ‘yes’.

One night, around 10:30p.m.,   Eva saw a house lizard on the ceiling and she wanted to see its tongue. Prior to this we had a talk about how these creatures take food. So , Eva followed the house lizard, requesting it to show its tongue : aren’t you my friend ? just once please. Open up your mouth and show me your tongue.

At other places also as soon she saw a house lizard, she would look at me and I have to understand what she desired.  People around us would get confused at our nonverbal communication and what should i say to them, that we are wanting your house lizard to show its tongue ?

After monsoon, we heard that two snakes have been spotted around our locality and so the residents should remain alert. We were returning from my work out of the town and it was about 9:30p.m. We have to walk for 200meters crossing puddles and weed. I was chatting to her so child like fear may not cover her up. We had a torch. Just then we heard someone asking to stop where we are. The man said that there is a snake and we should stop there. So we stopped at once. It took us few seconds to spot the yellow-green snake which is at the other side of the road. I was standing there thinking of precautions and also how long we may need to stand there. Just then Eva said, “its at the other side, we can walk forward from our side. We will walk without making sound. “  and we crossed the road with the snake at 3-4 feet distance to us.

Few days later, she helped her granny to cross the same road in same manner in full daylight, there was a snake at the other side of the road.

Winter approached and we found that that camou is not around. Eva inquired but I do not have any explanation except it may have go to sleep like frogs.

April 2013: camouflaged has returned and Eva is happy. This fella does not look alike the last year visitor.

Today my mom killed one house lizard and Eva became upset with that. “ How will its mother would feel?  Ok, if we need to kill it, use pesticides but do not kill with broom, it may be painful to it. “

It was a testing time for me to explain her why we need to kill certain insects or certain animals in certain situation. Finally, she found situational demand convincing yet with an unhappy expression. “ok. Next time do not kill the lizard before my eyes.”

Eva is failing

Eva is failing.


In her school examinations, she is scoring marks that can label her ‘fail’.

flower n butterfly

At first, I felt that it is my fault that I have not paid proper attention to her schooling. So, I started checking what has been ‘taught’ at school and homework tasks rigorously. I found that she is not liking them ; my checking and to attend schooling tasks.

She is fearful of laws and strictly follows them. She never ever breaks school laws. She used to finish her homework promptly. But, she is not completing the homework, too. I also found that she is tolerating outcomes of unfinished home work; she has become used to with them.

So , point one is, she is not liking the schooling tasks.

Why?

It is all memory work. Eva is a very particular girl in matter of arrangements and appearance. She does not like if it looks not good. Also, she learnt to be ‘exact’ in answering. Now, as she cannot memorize all the stuff, she is failing. By the way,she displays amazing memory in non-schooling stuff, stuff which she 'understands' and comprehands.

a face

By the way, she likes to ‘copy’ things. Give her a novel of Eng or Gujarati and she will copy it, tirelessly. So, she copies her home work promptly. Rather she enjoys the home work which is given five times. But, she skips the home work which is not copying.

Eva shows tremendous interest in exploring new words. She would ask for new word ‘means ?’ and often we go to the Sunskrit root of the words, exploring similar sounding words and words with similar meanings with recollecting lots of incidents that can explain them. But, at school, she is failing at synonyms and antonyms! Also, she amazes me with her language display when ever we have fight (which is quite frequent), she combines all the languages and phrases putting them in lovely combination to making it a 'piece' of language!

In Math tables , each day she comes up with a new Math pattern in the tables. She herself is identifying them. She know how tables are formed but we get a note that she should memorize tables. I consider table memorization as a useful skill but, I do not find it proper to force a child to memorize them.

mango tree in rain

We had a troubling month. Until, the point two found its way through my conditioned brain cells.

Point two is : Gosh, Eva is not failing ! She is developing, learning every moment. I have proofs for them.


Only yesterday night she has explored a new way of drawing.  She used to do pencil outline and then filling colours in it. I found her bit fixed and conditioned in her drawing. Yesterday, just a single hint and she picked up crayons, moving them like a brush and creating pieces like modern art, with explanation : what it is and why I used that particular colour !

I do not mind those damn marks! Thanks RTE that I do not need to bother about them.

a man climbing into the sky lightened up by moon behind the clouds

વિવિધતાભરી સૃષ્ટિ

ઈવાને પર્યાવરણમાં એકમ છે : પ્રાણીજગત.

તેમાં પ્રાણી જગતની વિવધતાભરી સૃષ્ટિ (આ વાંચવામાં તેને કાયમ મુશ્કેલી પડે છે) અંગે માહિતી છે. ‘પૃથ્વી પર વિવિધ પ્રકારનાં પ્રાણીઓ છે’ એ રૂપે તે માહિતી છે. મને એમ થયું કે એક પ્રાણીજુથમાં રહેલી વિવધતા પણ તેને બતાવવી જોઈએ. વધુ માહિતી આપવાનો તો કોઈ અર્થ રહેતો નથી. એટલે, મારું ચિત્ત કામે વળગ્યું. જે ઘટના સામે આવે, તેમાં રહેલી વિવિધતા તરફ તેનું ધ્યાન દોરવું. જેમકે, પાંદડા, ફૂલ, કાંકરા. ઇવાને કાચિંડા સાથે લગાવ છે એટલે કાચિંડાના ફોટા જોયાં. ઘરની નજીક સાપ નીકળ્યા પછી સાપના ફોટા જોયાં.

આ એકમ તો જુલાઈ માસમાં આવ્યો પણ મે મહિનામાં ટ્રેનમાં મુસાફરી વખતે એક વિગત પર મારું ધ્યાન ગયું. હકડેઠઠ લેડીઝ ડબામાં કામકાજી વર્ગની બે સ્ત્રીઓ તેમના બાળકો સાથે હતી. તેમને જોઈ ઈવા ખુબ ડરી ગઈ હતી. તેણે મને કહ્યું, ‘આમની સામે જોઇશ નહી.’ તે ઘડીએ તો તેને કઈ પણ સમજાવવી શકાય નહી. એટલે માત્ર હુંફ વડે તેને સાચવી લીધી.

અમારા ઘરની આસપાસ શ્રમજીવી સમુદાયના છ-સાત ઝુંપડા છે અને તેમના બાળકો સાથે ઈવા રમે પણ છે. છતાં આ ડર ક્યાંથી?

કદાચ લઘરવઘર,અસ્વચ્છ દેખાવ અને જુદી ભાષા,લહેકો કારણભુત હતો. કદાચ ‘કોઈ’ વડીલે તેને ‘આવા’ લોકોથી સલામત અંતર રાખવાનું ‘શીખવી’ દીધું હતું. કદાચ.

ઈવા જે શાળામાં ભણે છે તે શાળામાં મધ્યમવર્ગીય શ્રમજીવી સમુદાય મોટા પ્રમાણમાં છે. તેમની જુદી પડતી બોલી ઈવા માટે નવાઈનો વિષય છે. અગાઉ તે અંગ્રેજી માધ્યમની શાળામાં હતી એટલે આ જુદાપણું ખુબ સ્પષ્ટતાથી દેખાય. “અમારે તો ‘ટીચર’ને ‘મેડમ’ કહે અને પોતાની ‘બેન’ને ‘બોન’ કહે છે અને ‘છે’ને બદલે ‘શે’,’હે’ બોલે.” મારી નજરે તો આ ભાષાશિક્ષણ છે અને વિવિધતાભરી સૃષ્ટિ ચીંધવાનો મજાનો વિકલ્પ પણ.

ઈવા ક્યારેક ‘આવી’ ભાષાની નકલ કરે અને ઘરમાં તે ભાષામાં વાતચીત પણ કરે. અમારા ઘરમાં માન્ય ગુજરાતી ભાષા, ખેડા-પંચમહાલનની સરહદના અમારા વતનની છાંટ સાથેની બોલાય, તેમાં ઈવાની ભાષા ખીચડીનો સ્વાદ ક્યારેક ક્યારેક માણવા મળે. એવી ખીચડી તો હિન્દી-અંગ્રેજીની પણ જાણીબૂજીનેઅમે કરીએ છીએ. અહીં નોંધવું રહ્યું કે ઈવા સભાન છે કે પોતે બીજી ભાષાની નકલ કરી રહી છે અને તેની પોતાની ભાષા જુદી છે.

તેની પ્રિયપ્રિયપ્રિય વાર્તા ‘બીકણ સસલી’માં આવતા કુત્તો-કુત્તી, ગધ્ધો-ગધ્ધીના સંદર્ભો એટલા વિસ્તર્યા કે એ મને થતાં સંબોધનોમાં ઉમેરાયા, ‘કુતરી, ગધેડી..’ કોઈ પણ વડીલને ઉશ્કેરી દે, પોતાની સંતાન અસંસ્કારી બની ગયું છે એમ માનવા પ્રેરે એવાં આ સંબોધનોને અમે રમતમાં ફેરવી નાખ્યા..ઈવા એક શબ્દથી શરુ કરે પછી પ્રાણી-પક્ષીઓના સ્ત્રી લીંગની યાદી બોલવા માંડવાની-સસલી,વાઘણ,સાપણ,હાથણ,કાબરી,દેડકી... એવું નથી કે તેણે આ શબ્દ પહેલી વાર પ્રયોજ્યો ત્યારે એમાં ગાળ બોલવાની વૃત્તિ નહોતી. એમ બોલવા બદલ તેને વઢી શકાઈ હોત, તેને એમ ડારી શકાઈ હોત કે આવા ‘ખરાબ’ શબ્દો બોલવા નહી. પણ, એનું પરિણામ શું આવત? એ વડીલોની પીઠ પાછળ એવું બોલવા પ્રેરાત અને એ રીતે તેની અને વડિલ વચ્ચે અંતર ઊભું થાત જે ક્યારેય પૂરી ના શકાત.( કેટલાંક વડીલો એમ માને ય છે કે આવું અંતર, નાના-મોટાનું, શિક્ષક-વિદ્યાર્થીનું રાખવું જોઈએ. હું વ્યક્તિગત રીતે એમ માનતી નથી.)

આમ, વિવિધતાભરી સૃષ્ટિ સાથે ઈવાના વિશ્વનો વિસ્તાર હળવેથી પહોળોઊંડો થઇ રહ્યો છે. વિસ્તારનો આ ઈજાફો તેના ડરને ય ઓગાળશે, કદાચ !

Capra and Neruda and much much more

*It is interesting to observe an adult to talk with a child.


In other words, an adult to ‘play’ with a child.

My observation is, very few adults know how to interact with a child.

Occasionally, the child speaks lines like a mature person and that too in timely manner. Most of the adults slip here, taking the lines ‘personally’ and either defending oneself or attacking the child.

So, the primary condition to be talk-able to a child is- capability of handling one’s ego.

And in such situation, attacking the child teaches the child the inhuman rule of survival : attacking the creature with lower capability.

When the child behaves child like, adults confuse it with immaturity, particularly in the matter of time and handling things.

For the child, time does not exist. For the child, it doesn’t matter whether the thing is precious or delicate or dangerous; as for her, the value of the thing is only playable or not playable. And, child has the amazing ability to play with any available thing, from snake to fire to pebble to leg to…

So, adults can not enjoy the amazing imaginary world of fantasy, playing with things differently and creatively.

Also, when addressed from the same level, as a friend, the child displays unimaginable responsibility.

Some enthusiastic adults are over attentive to inform the child ‘facts’ around her. It kills the beauty of wonder sometimes.

Hear, the adult have to keep the balance of a scientist appreciating the poetry, like Capra admiring Neruda.

My observation is: the child IS Capra and Neruda (more than that, unlimited potential) ;she can admit that the moon is a satellite and still address her as her maternal uncle.

Thus, the common mistake adults commit is , considering the child as an adult while she is mimicking adults, considering the child childish when she is childlike and considering the child as a child when she can handle responsibilities.

Few examples :

@Eva learnt few magic tricks from Salimbhai. While she was performing it before a group of teachers, all of them, laden with their childish ego, ‘caught’ her trick before she finished her performance!

@at SRG workshops, Rakesh, Sonu, Harshavi, Jayeshbhai…are her friends, appreciating her continuously at the same time indulging her into learning tasks, academic as well as creative (or creatively academic!). Not a single negative remark, only friendliness, giving ‘helping’ hand considering her psycho-physical limitations and supporting her world of wonder and imagination.

Awaiting the beauty

While switching to Gujarati medium, Eva has problem in recognizing numbers in Gujarati language.


She could identify ૩૭ as 37 but could not spell or speak it as સાડત્રીસ.

I thought of few activities to support her to overcome this difficulty.

We planned a chart and prepared paper strips, but, I changed my mind and we didn’t write anything on them.

After spending one and a half month together, I have realized her capacity of learning, and it reminded me not to give her this support.

Support is helpful to speed up the learning process sometimes and sometimes it is a much needed part of the learning process.

But, this time, I knew, it is not needed.

When we sit at home for her Math homework, I continue speaking English numbers because I saw that it was comfortable for her.

After 2-3 weeks, she started speaking numbers like this : be hajar charso sixty eight . (બે હજાર ચાર સો sixty eight)

She new એક (1) to દસ (10) due to family background but never used it in her Math tasks. She started applying it now.

Only last week, she shared a lovely story of her : " you know, one boy in my class has bavvan (52) roll number and the other has ogan pachaas (49) ! I have only Eighty three. How good it was if I had a number like them ! Bavvan, Ogan pachchaas! "

Those numbers, awkward according to teachers and parents, were a thing of praise and wonder for her.

Then, time came for tables-11 to 20.

She asked me : What we call 14 ? ‘chaud ‘ , I replied.

Then, she spoke the table of 14 like this : chaud ekza chaud, chaud chokza fifty six, chaud dasza eksochalis !

She is learning on her own, from her Gujarati medium environment.

We started speaking the tables like this : she would speak in English and I would repeat it in Gujarati.

Just after two days, she started, on her own, like this : I would speak a line of the table in Gujarati, she would not repeat it, she would speak the next line in English.

In this whole incident, I have not guided her for a single time. She switched over on her own.

The beauty of Eng and Gujarati number is yet to explore, I am awaiting that moment.

Togetherness

What is it to attend a child?


It is 100% attention, physically, psychologically, emotionally.

If I ask Eva to do some task expecting to indulge myself in some other household tasks, she would come up to me with genuine questions !

Questions which I have to respond.

It would be a compromise on her part if I stay away 10 feet and answer her questions.

I have tried to give her some ‘interesting’ task and stay away for a while.

It didn’t work.

She wants me there, participating in whatever she is doing.

So, I am left with two options : Indulge with her or indulge her with me.

Togetherness !

(May be , after some time she may not need this much of me.)

And I realized what it means to respond to a child .

She has only genuine questions. All her questions have intensity of life or death. So, I have to attend her question fully and respond accordingly.

And now I understand –why a child asks the same question again and again.

A child sees the world with a collective approach, she sees it through so many perspective, and a new perspective each time. She relates one incident to so many other incidents, people, things and such. So, each of her question is to check out the new association and making adjustment with that.

I experience this as a teacher,too. If a child asks the same question again and again , then it means that she is searching for new associations or the concept has not sattled into her brain or she has not understood it. And if she has not  understood it, it means the teacher needs to explore a new technique to address the same topic.

One has to be true and genuine while responding a child.

Now I understand why the great thinkers suggest to spend some time with children ! One do not need to do meditation classes after that.

ધૂમકેતુ

કાળને અતિક્રમી શકવાની લખાણની ત્રેવડ લેખકની આવડતને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ધૂમકેતુની ‘જુમો ભિસ્તી’ ભણાવતાં અને ઈવાના ‘બીકણ સસલી’ પ્રેમને જોઈ એ પ્રતિબિંબ ચિત્તમાં પડઘાયું.


જુમો ભિસ્તી: એક એક વિધાન ભાષાને સાહિત્યની ઊંચાઈ આપે. પાડાનું ‘નમણું’ નામ પાડનાર ‘સાહિત્યપ્રેમી’ની જેમ! જુમો જયારે ‘મારો વે...’ એમ અધૂરું છોડે ત્યારે જુમાનું વેણુ સાથેનું જોડાણ, અન્ય વ્યક્તિઓની ની:સ્પૃહ્યતા અને એ અંગે જુમાની સમજ એમ બધું વ્યક્ત થઇ જાય. “શાંતિ એવી જ જળવાઈ રહી” એમ લખીને લેખક છેલ્લા ફકરામાં જુમાને ‘અશાંત’ પણ લેખે.

શિક્ષક તરીકે જે પડકાર તે એ કે આવી કૃતિનો પોતાના ચિત્તમાં જે પડઘો પડે એની ગુંજ વિદ્યાર્થીઓના ચિત્તમાં ગાજતી કરવી. આદર્શ પઠન સંવેદનોને પહોંચાડવા ઉપયોગી; ભાષાની બારીકાઈઓ ખોલવા ભાષા પ્રવૃત્તિઓ કામ લાગે. આવા પ્રશ્નો પૂછ્યા :

-પાડાનું નામ કોણે પડ્યું હતું? તે કોણ હતો?(હિંદુ સાહિત્યરસિક મિત્ર)

-સાહિત્યરસિક, કલારસિક ...જેવા શબ્દોની યાદી બનાવીએ.

-અહીં લેખકે મિત્ર આગળ ‘હિંદુ’ વિશેષણ કેમ મુક્યું? એ ના મુક્યું હોત તો ના ચાલત?

-કયા વિધાન આધારે જુમાનો ધર્મ નક્કી કરી શકાય? જુમાના ધર્મ અંગે બીજે ક્યાય નિર્દેશ છે?

-કયા કયા વિધાનો પરથી જુમાની આર્થિક સ્થિતિનો ખ્યાલ આવે?

-‘રંગ જોવાં’,’તડકો છાયડો’...આ શબ્દ જુથોને ના બદલે બીજા શબ્દો મૂકી વાક્ય બનાવો અને બોલો. કયું વાક્ય તમને વધુ ગમ્યું?કેમ?

-પહેલી પાંચ લીટીઓ વાંચો. એને ધ્યાને રાખી તમારા ગામ,ફળિયા અને ઘરનું ખુબ ટૂંકમાં વર્ણન લખો.

- સિગન્લ વાળાને ત્યાં બુમ પડતી વખતે જુમો ‘ઓ ભાઈ બહેન’ એમ કેમ બોલે છે? માત્ર ભાઈ કે બહેન કેમ નહી?

-“માણસનું છૈયું ય દેખાતું ન હતું.” આ વાક્ય વડે લેખક શું સૂચવવા માંગે છે?

બીકણ સસલી :

આ વાર્તા મેં ઇવાને વેકેશનમાં ‘મારી રીતે’ કહી હતી. ત્યારે તો તે અંગ્રેજી માધ્યમની વિદ્યાર્થી હતી. તેને ગુજરાતીમાં એ જ વાર્તા પાઠ તરીકે આવતાં તેના આનંદનો પર નહોતો.( ધમાચકડી કાવ્ય ભણવામાં ક્યારે આવશે ! તે એની રાહ જુએ છે.) એને ગુજરાતી વાંચન અંગે આત્મવિશ્વાસ ઓછો કારણકે એને પોતાની ક્ષમતા ખબર છે અને પોતે હાલ પોતાની ‘કક્ષા’ મુજબનું વાંચી નથી શકતી એ અંગે સભાન પણ ખરી. એટલે મારે તેને રોજ ‘બીકણ સસલી’ વાંચી સંભળાવવી પડે.

પણ, ગયા અઠવાડિયે મેં સૂચવ્યું અને મારી સસલીમાં ‘બીકણ સસલી’ વાંચવાની જીગર પણ જન્મી. ત્યારથી, રોજ, અમારે ત્યાં ‘બીકણ સસલી’ ધાર્મિક નિયમિતતાથી વંચાય છે !

મારો માસ્તર જીવ રોજ એકાદી સવાલ કે પ્રવૃત્તિ – ભાષા શિક્ષણ માટેની કરાવવા લલચાય. અને ત્યારે એ એકમની ભાષાની ઊંચાઈ અને ગિજુભાઈની સુક્ષ્મ દ્રષ્ટિ માટે માન થઇ આવે. ટૂંકા પદ્ય વાક્યો, અંત્યાનુપ્રાસ, લિંગ પરિવર્તન, જોડાક્ષરો, કાવ્યમય ફકરાનું પુનરાવર્તન, નવા શબ્દોનો પરિચય મૂકી દેવાની સિફત અને સૌથી ઉચ્ચ તો રસ જાળવી રાખવો !

Sharp..n..r

Eva had a habit of scratching the eraser.


While her left hand was busy in writing, her right hand- index finger would scratch the eraser.

Each day she required a new eraser.

At first, as usual , I expressed irritation and asked her not to do so, or to take care.

But , soon I have realized my mistake.

She understands that scratching the eraser is not a good habit.

But, she could not overcome it somehow.

And she did not know how to handle oneself in such situation.

So, I suggested replacing the eraser with a handkerchief.

She agreed quickly and followed it.

And enjoyed the psychological change in own self .

It was amazing to witness that.

Next day, she asked me for a handkerchief while preparing for the school.

I have forgotten the incident of the last night. Though I gave her the handkerchief.

Two-three days later, after returning from the school, she told me, “ As I did not have the handkerchief, I used the sharpener!”

ઠંડે ઠંડે પાની સે નહાના ચાહિયે

ઈવા હુંફાળા પાણીથી સ્નાન માટે ટેવાયેલી છે. અમારે કેટલાંક દિવસ એવાં સ્થળે રહેવાનું બન્યું કે જ્યાં ગરમ પાણી મેળવી શકાય એમ નહોતું. પહેલાં દી એ પાણી અડતાં જ એ આખ્ખી થથરી. એટલે મનેય સહેજ દોષ ભાવના થઇ. પણ પછી જોયું કે એને શારીરિક નુકસાન,બીમારી થાય એવું પાણી નહોતું. અને આમ પણ, ઠંડા પાણીથી સ્નાનના ફાયદા જાહેર છે , તો...,


મેં શરુ કર્યું ગીત : ઠંડે ઠંડે પાની સે નહાના ચાહિયે !

હજી અઠવાડિયા પછી ઘરે પણ ઠંડા પાણીથી નહાવાની ચાહ જારી છે, નહાવાય છે.

એવામાં વિચાર આવ્યો કે ચાલ એ ગીત તેને બતાવું.

ગીત જોયું, એને બતાવવા યોગ્ય અને આખું અત્યારે શીખવવા યોગ્ય ના લાગ્યું.

એટલે એક બે અંતરા ભેગાં કરી એક અંતરો બનાવી કાઢ્યો, હું ઉપાડું અને ઈવા પંક્તિ પૂરી કરે, ઉપલબ્ધ સરંજામને તબલાં બનાવી ને...

ગાના તો ગાના હી ચાહિયે ના !

flux and fly

A child is in flux, an adult is in fix.


Eva remembers a lot many things and she makes different associations which an adult mind cannot comprehend sometimes.

Like, one of our relative has to cut her leg due to an accident. Now and then, in her tales, different persons faces problem of cutting their legs. One day, we even play like if I have a cut leg and she walked with a cut leg.

She is adjusting her brain cells with the new information she has got, with as many ways as possible ways she can.

I was explaining : if we change places of number while doing addition or multiplication, the value does not change , from both the sides (cz we were working with sums of two numbers only. i.e.23 * 41 or 3421 +3721 ) ; using her first two fingers, she explained me : like this ? She has reversed her fingers.

New words and phrases attract her like anything. In one of Gijubhai’s stories, it comes like this : they have passed by the jungle (વન ને વગડો વતી ગયા). She has asked: what does mean passed by ? I explained with my an example, if someone is coming to our house and asks the address, I should say, if you are coming from Chikhodra, do not pass by the over bridge but if from Ganesh crossing, then pass by the bridge.

Eva : Then why don’t you speak like this when someone asks you the address ? Do so now onwards!

Application of the knowledge, you know !

And she has , don’t know how many, many versions of her favorite story : bikan sasli (fearful rabbit).

Sometimes the rabbit meets an uncle and go on singing, “ run, run !”

The Uncle would say, “ you sing well but your rhyme seems unfinished. “

So the rabbit goes back to the jungle and there it remembers the whole rhyme…dattan ,pattan….run uncle run.”

…

She enjoys the melody of the rhythm, a lot !

ઈશ્વરસદૃશ

કેટલાંક સમયથી એવી સમજ ઘડાઈ રહી છે : વ્યક્તિના ઈરાદા પર કદી શંકા ના કરવી. કેમકે, કોઈ વ્યક્તિનો ઈરાદો ખરાબ/નબળો હોતો નથી. માત્ર જે તે વ્યક્તિ પોતાના સ્વમાં સ્થિત એટલે કે સ્વસ્થ ના હોવાને કારણે આમ કરી બેસતી હોય. અને જે સ્વસ્થ ના હોય તેની તો શુશ્રુષા કરવી રહી.

બીજી સમજ એમ કેળવાઈ રહી છે કે જયારે કોઈ વ્યક્તિ સમજતી નથી ત્યારે એમ સ્વીકારી લેવું કે તે સમજી ‘શકતી’ નથી. અથવા તો તે સમજ માટેની તેનામાં શક્તિ નથી. આટલા સ્વિકાર પછી આગળ વિચારવું શરુ કરીએ તો વિકલ્પો ખુલતા જાય છે, સમજણ ના, બે ય પક્ષે.

ઈવા પર અકળાઈ જવાય ત્યારે ત્યારે ચોંકી જવાય : ક્યાં છે આનું મૂળ?

બાળકના ઈરાદામાં બદી હોવાનો તો પ્રશ્ન જ ઉભો થતો નથી. આમ છતાં, એના વર્તનના પ્રત્યાઘાત રૂપે મારામાં જે આવેગ ઉઠે છે એ તો એમ જ સૂચવે છે કે મને તેના ઈરાદા પર શંકા છે!

પર્યાવરણમાં અમે ત્રણ એકમ ભણ્યા છીએ. ઇવાને પોતાની ગુજરાતી વાંચન ક્ષમતા અંગે ભરોસો નથી, અને એની વાંચનક્ષમતા પ્રમાણમાં સહેજ નબળી તો ખરી જ( તેને આ વર્ષે જ ગુજરાતી માધ્યમમાં અભ્યાસ શરુ કર્યો છે એટલે). તેનામાં એ બે ક્ષમતા કેળવવાના હેતુથી ભણી ગયેલ ત્રણેય એકમ વાંચવા એમ મેં દરખાસ્ત મૂકી. એ પહેલાં એણે જ સૂચવ્યું કે પર્યાવરણ કરીએ. તેણે ધરાર ચોથો એકમ ખોલ્યો અને ... અમે વાતચીત કરી. મેં મારી મુશ્કેલીઓ જણાવી અને તને પાકું થાય, આવડે છે એટલે ઝડપથી વંચાઈ જાય એવી તેવી લલચામણી વિગતો પણ સ્પષ્ટ કરી. પણ, આંખોમાં ખટકે એવી દ્રષ્ટિ અને હોંઠને ખૂણે વંકાયેલ સ્મિત સાથે એ મારી સામે જીદ કે જડતાભર્યું તાકી રહી. અને મેં મારા પરનો કાબુ ગુમાવ્યો. ચોપડી પછાડી હું રસોડામાં જતી રહી.

પણ, મારા આ પ્રકારના વર્તન પછી એનો ચહેરો જે ભાવ ધરે છે, તે જીરવાય તેવો નથી હોતો. અને એ જ મને ઉગારી લે છે.

તે શૂન્યમયસ્કતા ઓઢી લે છે.

એ જડતામાં ખપાવી શકાય એવી હોય છે, પણ હું જાણું છું કે તે જડતા નથી. બચાવપ્રયુક્તિ છે.

પોતે જેને ચાહે છે એ વ્યક્તિના ના સમજાતા કઠોર વર્તનનો પ્રતિઘાત.

ઉંમરને કારણે વયસ્ક વ્યક્તિની વ્યવહારુ મુશ્કેલીઓ તે ના જ સમજી શકે, એમ મારે સમજવું રહ્યું.

અવારનવાર મારે તેની માફી માંગવી પડે છે.

અને તે, ઈશ્વર જેવી, વહાલ ઢોળે છે.

“ જો તું રાત્રે વાર્તા નહી કહે તો તારી સાથે નહી બોલું .” , એવી શરત રાખે કે જેમાં અમે બેય જીતવાના જ હોઈએ.

Schooling Days

We are having interesting schooling days.


Sometimes I found her writing spellings with Gujarati meanings and that is also for five times.

And I get blasted out.

She enjoys doing this type of home work.

Because , since last three years of her schooling, she understands that this is the only way.

Also that it keeps her engaged.

Then, we had a chat. And she agrees to write it for one time (for a time being).

It is her homework and she is afraid of the teacher’s demands.

Every day I find myself writing a chit to one or the other teacher that she will not have the homework you have expected and that is fine with me as a parent.

She does not like to touch the Environment Science book.

Because, she finds the language unreachable.

She can read Gujarati but not as fluently as other ‘bright’ students.

She is low at confidence when it comes about reading Gujarati.

So, I have to try techniques, like find out names of animals and write it down.

She enjoys writing, again, considering it is ‘the studying’.

In her Environment Science, she is having ‘diversity in living things’ as third chapter.

I was thinking about ways to address this topic.

I guess, she reads out my mind sometimes.

While massaging her hair on Sunday, she asked : is there many different varieties of camouflage?

Bang !

And then , Can I play with this monsoon insect? She was referring to a very small crawling insect.

I said , yes but I do not know how much hazardous it is to us.

Eva : just take care that it does not enter into the ear.

I realized that I have told this few days back.

E : what happens when it enters into Ear?

It may cause a hole in the Ear organ.

E : does it reaches to the stomach?

No, it reaches into the brain. Because, Ear is joined with the brain.

And so on que and ans…

I knew, Ear is a chapter in Science textbook of standard 7 or 8.

But, as she was asking, as always, genuinely, I responded in the same way.

Child Right

Eva comes with me where ever I go.


Today we went to a radiologist for sonography of my relative.

As usual, Eva started questioning:

Why she need to drink water?

How will they see inside?

Can we go inside and see how they check ?

… TO explain things to a child, an adult needs clear understanding. And if the adult does not know thing, she has to accept that ‘I do not know’.

Beauty of explaining something to a child is, you need to find out simple examples from day to day life or situations. You have to be simple and direct. A child’s question is enough to break down one’s ego of being knowledgeable.

Well,

The attendant was listening to our talk and he was listenings to us with a smile on her face.

He asked us to go inside and see the check up, without asking him for the permission.

This happens at every shop we go.

The shopkeeper and fellow customers enjoy our talk and then their response to Eva gets changed.

Through this process, I realized that as a society in general, we do not know how to ‘respond’ and ‘attend’ a child.

We consider a child ‘low’ to adults. We ban a child’s right of equality.

From Fear to Wonder

Eva used to be a brave girl. She had child-like fears but she also had tendency to explore into unknown.


Somehow, she became fearful.

Our new house does not have close neighborhood. It is almost like a farm house as there are few farms nearby. We had wide open surrounding inviting birds and insects. Well, a beautiful, calm place to an adult. But , Eva’s fears started developing with the satting of the Sun.

We worked out this way :

Hey, look at the colours around ! How beautiful ! See, the evening Sun has coloured everything. Let us check the colour after ten minutes. Let us see which star comes out first and who finds it first.

We would sit in the porch or on the stairs, Eva, sitting in my lap and covering her body with my arms around, would get driven into the wonder and beauty of the colour play of evening sky.

Now, it is not that she has became fearless, but evenings have became a time to explore beauty of setting Sun and exploring the sky.

Same has happened with the camouflage .

One day I asked her to open the gate and she said she cannot because there was a camouflage.

So , adding dramatic excitement into my voice, I shouted : oh, where is it? What’ the colour ? Have you seen it changing its colour ? Where is camera? Let’s click few photos.

Then, step by step, we went closer to it. I encountered my fear too.

Now, it is her friend. She enjoys photos from net and rushes with camera whenever she sees a camouflage.

Uni-form

 Day 1 with school uniform, :my regrate for tericotton material has been faded away a bit by this brighter shine.

 

Weekend Drama

I am struggelling with myself , particularly when I find myself 'forcing' Eva to do some task. The struggle, how to make that task interesting enough to attarct her and the most important is-am I imposing my ideas of 'learning' on her?

Yesterday night, we were in the bazar and seeing a board for a play, I spoke up excitedely, "Oh, there is a play, Let me check what it is about." Then only I realised that  Eva may not enjoy the play and can not sit for almost 3 hrs. So, I dropped the idea. But, she started institing. "Atleast check na !" (She often uses phrases spoken by elders, and with perfect timing. ) So, I went over to check about the play. It was a routine one : Gadhi tari beek che baki badhu thik che. I was still not sure about what to do, as I got idea that the play is typical entertainment. But, I also wished to give Eva a feel of the stage performance as she has never been to a play and I do not know when we get chance for a play for children. But, she kept on insisting, let's go. She was doing so just to explore a new thing. (How amazing a child is !) So, finally we got tickets for balcany. She was all excited to have her own ticket in her hand. She understood that this is about seeing some femous film actor and she named an actor on the ticket as Amirkhan, asked me, weather we can meet him or not? Well, we'll see-I replied.

Within ten minutes I realised she is not enjoying. But, I started enjoying the 'play' (playing off the stage-being one of the character)!She started asking me question : is this house real? Is her hair real ? "no, it's a wig. " What is a wig? I explained. Is her purse real ?Is these actors have same skin as we? Is he drinking real tea? Why people are laughing-what he spoke? Why there is no hero? What is interval? Why the other part seems like a police station?

She was trying to comprehand : what is reality and what is 'play' !

So, we took one more chance today morning and went for "Ferari Ki  Savari."

She hardly set quitely or stedy for more than five minutes.

In the scene, where the servent and the security guard inquires at a garrage about lost ferari , she asked : why they are lieing?

Bingo ! She is catching up the story. She is comprehending.

Creat-activity

I am struggling with many things, so does Eva. She has a fine hand to draw fine lines, but all the time she wanted to draw 'mahendi'. How to move her to other stuff? Also, she likes to make dodecahedron but not the tirangle or pyramid.  But, today by some crooks, she got moved and see what she has came up withinn one and a half hour!
Lot to learn !

Sunflower and the Sun

drawing 3D on paper